De Haarlemse Chemische Kring heeft in het verenigingsjaar 2010 vier avondlezingen georganiseerd:

17 februari 2010: Stan Bentvelsen

“Large Hadron Collider”
24 deelnemers

De tijd dat atomen de kleinst bestaande en ondeelbare deeltjes waren ligt inmiddels al ver achter ons. Immers iedereen weet dat atomen bestaan uit een kern van protonen en neutronen en daaromheen de elektronen die rondcirkelen. Onze spreker nam ons mee naar een universum waarin zelfs het proton vergeleken werd met een zak aardappelen: vol met elementaire deeltjes zoals quarks en gluonen.

Deze kennis van elementaire deeltjes komt uit botsingsonderzoek, waarin deeltjes (zoals elektronen, of  hun positief geladen tegenhangers positronen) met hoge snelheid op elkaar botsen en er door de omzetting van energie in massa steeds zwaardere elementaire deeltjes gevormd worden. Om de zeer kleine deeltjes voldoende energie mee te geven voor een botsing zijn zeer grote versnellers nodig. De Large Hadron Collider (LHC) is de grootste versneller ter wereld met een totale lengte van 27 kilometer.  

Volgens de huidige theorie zou er een Higgs-deeltje moeten bestaan met onbekende, maar mogelijk zeer grote, massa en daar is nu een zoektocht naar gestart. Door de zwaardere protonen in de LHC te versnellen en te laten botsen kan nog meer energie in massa worden omgezet, en zo hoopt men kans te maken om het ontstaan van het Higgs-deeltje vast te leggen. Echter, de volle snelheid kan pas na 2012 benut gaan worden, en tot die tijd geldt voor het Higgs-deeltje de aloude Shakespeariaanse waarheid: to be or not to be that's the question.

28 april 2010: Prof. Maurice Janssen

“Imaging Femtochemie” 
14 deelnemers aanwezig

Zoals het jaar 2011 het jaar van de chemie zal zijn, zo is 2010 het jaar van de laser. Het is namelijk 50 jaar geleden dat Maiman als eerste publiceerde dat hij een laserstraal tot stand had gebracht, een revolutie. Was de 20e eeuw de eeuw van het elektron, zo zal de 21e eeuw die van het foton worden, zo wordt voorspeld.

De toepassing van de laser in de chemie leek veelbelovend doordat nu actieve bindingsspecfieke beïnvloeding toegepast zou kunnen worden. De praktijk bleek echter weerbarstig doordat de energie van fotonen verdeeld wordt binnen het molecuul. Daardoor werd gezocht naar andere wegen om de laser te gebruiken.

Het gebruik van ultrakorte laserpulsen, die slechts enkele femtoseconden duren, of zelfs nog korter, bleek wel nieuwe mogelijkheden te bieden. Deze worden gemaakt door licht van verschillende golflengtes in dezelfde fase te brengen, en te combineren. Door het additieve effect van de golven kan dan een enorm korte en sterke puls worden opgewekt.

Deze techniek opent de weg naar nieuwe vormen van spectroscopie waarbij  o.a. gekeken kan worden naar de dissociatie van moleculen, of zelfs naar de rol die de verschillende elektronen hierbij spelen. Imaging femtochemie biedt daarbij de mogelijkheid een foto te maken met onvoorstelbaar korte sluitertijd die zelfs chemische processen langzaam maakt. Dit is vergelijkbaar met sporters van wie elke beweging tot in de milliseconde wordt vastgelegd. Het belang is groot: niet zelden het verschil tussen winnen en verliezen.

15 september 2010: Micha Slegt

“Douanelaboratorium”

14 deelnemers aanwezig 

In het C2W-blad lanceerde hij de aanbeveling: “Als chemicus kun je meer dan je denkt, kijk eens over je grenzen”. Vanavond heeft hij besproken hoe hij zelf iedere dag over de grenzen heenkijkt. De grenzen van de chemie, maar ook de grenzen van Nederland. Het laboratorium krijgt 15.000 monsters per jaar voor verdere analyse en ± 2.000 papieren verzoeken.

Verzoeken voor fysisch-chemische analyse kunnen gaan over het identificeren van risico’s, zoals het Cd-gehalte in gele badeentjes tot aan het analyseren van kalkoen uit Azië die via Brazilië als kip (!) wordt ingevoerd om onder bepalingen tegen de Aziatische vogelgriep uit te kunnen komen. Het douanelaboratorium beschermt hiermee tegen de malafide invoer van middelen die mogelijk grote gevolgen voor de volksgezondheid kunnen hebben.

Verder kan door middel van analyse worden vastgesteld tot welke categorie een materiaal nu precies behoort, en welke douanerechten dan van toepassing zijn. Zo kent rubber een vrijstelling voor douanerechten en kunststof niet. Door middel van een handzaam röntgenpistool kan snel worden vastgesteld of het materiaal voldoet aan het criterium voor rubber: vulkaniseerbaarheid, en welke rechten dan verschuldigd zijn.

In een andere categorie vallen de analyses die op inkt gedaan kunnen worden om bijvoorbeeld de echtheid van paspoorten vast te stellen, of eventuele fraude in belangrijke documenten aan het licht te kunnen brengen. 

Micha sloot af met de opmerking dat rechters over uiteenlopende onderwerpen hun uitspraak moeten doen, al liggen die soms buiten de grenzen van hun chemische kennis. De scheikundige is daarbij hard nodig om van analyses naar gefundeerde conclusies te komen, en deze toe te lichten: tot in de rechtszaal aan toe. Kijken over de grenzen en geloof in eigen meerwaarde: daar ligt een mooie uitdaging voor het vak.

24 november 2010: Eric Kohlen

“Smaakmakend”

22 deelnemers aanwezig

Flavoristen kunnen niet alleen goed ruiken, maar kunnen deze waarnemingen ook goed benoemen. Dat is een belangrijke taak die veel training vereist en van groot belang is voor een producent van geur- en smaakstoffen. Vandaag werden we zelf getest op ons eigen onderscheidend vermogen, en dat bleek een lastige taak voor onze kring.

Geurstoffen blijken interessante verbindingen. Waar soms een methylgroep het verschil kan maken tussen de geur van gebakken kip en die van een boerenschuur, daar kan soms ook dezelfde geursensatie worden opgewekt door twee  compleet verschillende stoffen. Of neem zwavelverbindingen die bij de meesten toch sterke geurassociaties oproepen, maar in de top 25 slechts met 4 stoffen vertegenwoordigd zijn. De sterkst ruikende stof is wijnlacton dat een fruitige zoetige lucht heeft en in een dosering van 0,00000001 ppb nog ruikbaar is!

Veel discussie is er in Europa over de regelgeving waarmee de productie van natuurlijke geur- en smaakstoffen gestimuleerd wordt. Waar dit vanuit de consument een loffelijk streven lijkt, blijkt een genuanceerde visie zoals altijd weer lastiger. Veel natuurlijke stoffen blijken bijvoorbeeld niet direct uit de natuur extraheerbaar, maar hebben een stevige voorbehandeling nodig zoals fermentatie (bij thee en vanille) of branden (bij koffie). Deze voorbehandeling opent de weg naar creatief ondernemerschap en een vaak lastige discussie over de natuurlijke herkomst van stoffen.

Even terug gaan we naar het onderscheidend vermogen van onze kring. Uit de testen bleek dat de neus onmisbaar was voor de smaak, en dat smaakervaring sterk samenhangt met onze smaakverwachting. Een cola zonder kleurstof lijkt te smaken naar… 7Up, en een zoet snoepje zonder ruiken blijkt met de neus erbij toch echt een kruidnagelsnoepje te zijn. Het was een bijzondere avond, met als adagium: voor een goede smaak zijn meer zintuigen nodig dan alleen de tong.

Het bestuur was in 2010 als volgt samengesteld:

Drs. M. Out, Voorzitter

Dr. F.H.P. Koning, Penningmeester
Dr. A.J. Groenendijk, Secretaris
Dr. V.A.W.M. Rot, lid

Het bestuur is in 2010 4 maal bijeen gekomen.

Op 1 januari 2010 telde de Haarlemse Chemische kring 59 leden.

Op 31 december 2010 was het ledental 56

Sander Groenendijk,

20 januari 2010